آشيق علعسگرین شعیرلرینده تحکیه
1821ـده آذربایجان گؤیجه بؤلگه سینین آغکیلسا[1] کؤیونده آنادان اولان آشيق علعسگر، آذربایجان ادبیاتینین، خصوصیله عاشیق ادبیاتینین ان تانینان و شعیرلری خالق آراسیندا ان چوخ یاییلان شاعیرلردن بیریسیدیر. تیفلیسده روسجا یاییلان «قاوقاز[2]» قزئتی اوندان، اولاغان اوستو سسی، ساز چالما مهارتی و سؤز قوْشما قابليتی اولان بير صنعتكار اولاراق سؤز آچار. سئوگیلیسی «شهین بانو»ـدان زوراکی آیری دوشندن سونرا، عاشيق علعسگر40 یاشینا قدر ائولنمه ییر. بو شاعیر 1926ـدا آغ کیلسادا توپراغا تاپیْشیریلیر. بیز بو یازیدا تحکیه باخیمیندان عاشیق علسگرین شعرینی آراشدیرماغا چالیشاجاغیق. دئمه لیییک کی عاشیغـین شعیرینین گئج مکتوب اولماسینا گؤره نوسخه لرده چوخلو دییشیکلیکلر گؤرونور. بیز بو آراشدیرمانی اسلام عسگرزاده (عاشیغین نوه سی) توپلادیغی کیتابا اساسلاندیریریق[3].
فرانسالی[4] ژرار ژنت، فیقور آدلی کیتابیندا ایلک دفعه تحکیه ائتمه (آنلاتما) متینلری آچیقلایاراق، حیکایه (اولموش یا اولا بیلجک اولایلارین بوتونو)، آنلاتی (حیکایه نین متنی، یعنی اوخوجو طرفیندن اوْخونان متین) و تحکیه نی آییریر. اؤته یاندان ایتالیالی آمبئرتو ائکو[5]، آنلاتینین دوغرولماسینا زامانـیـن گئچمه سی و بیر سیرا اولایلارین دالبادال اوز وئرمه سینی گرکلی بیلیر. بو دالباداللیق او قدر اهمیت تاپیر کی ژان میشئل آدام[6]ـین دئدییینه گوره “اولایلارین دالباداللیغی اولماسا آنلاتی تشکیل ائدیلمه یجکدیر.”
اؤته یاندان بیر شعیرده تحکیه نی دوشئی ایلیشکیله ترس سالمامالییق؛ بو بندده «گوموش کمرلی، اینجه بئللی/ آغ بیلکلی، نازیک اللی/ آغ قاباقلی، سیاه تئللی/ اورییمی اوزن گوزل![7]» دوشئی ایلیشکی یئرینده اولاراق، آنلاتما دایانیب، تصویر تحکیه یه تمامییله اوستون گلمیشدیر[8]. تصویر یا بتیمله مه متینلرینین باشلیجا اؤزللیکلری او بؤلومدن: صفتلر، بنزتمه لر و استعاره لر بو شعیرده چوخلو ایشه گلمیشدیر. عینی حالدا آنلاتما متینلرینین اؤزللیکلری او بؤلومدن: زامان بلیرتیجیلری (بیردن، سونرا، اؤنجه) و حرکت فعللری قوللانماییبلار. آغیزلاردا گزن «دوشدو» شعیرینین فورماسینی، مثال اوچون آراشدیرساق گوجلو و
بیر تحکیه نین اؤزللیکلرینه چاتا بیلیریک[9]:
چارشنبه گونونده، چشمه باشیندا،
گؤزوم بیر آلا گؤز خانیما دوشدو (1ـجی حرکتی فعیل)؛
آتدی موژگان اوخون(2)، گئچدی سینه مدن(3)؛
جادو غمزه لری قانیما دوشدو(4).
اشارت ائیله دیم دردیمی بیلدی(6)،
گؤردوم هم گوزل دی، هم اهل – دیل دی (بتیمله مه)،
باشینی بولادی(7)، گؤزوندن گولدو(8)،
گولنده قاداسی جانیما دوشدو(9).
علعسگرم هر علمدن حالییام (بتیمله مه)،
دئدیم “سن طبیبسن، من یارالییام”(10)،
دئدی “نیشنلییام، اؤزگه مالییام”(11)،
سیندی قول-قانادیم، یانیما دوشدو(بتیمله مه). [10]
شعیرین نئچه یئرینده بتیمله مه گلسه ده تحکیه نین خیدمتینده دیر. بو بلیرتمه لرین چوخلوغو آنلاتینین سورعتینی آزالدا بیلر آما بو شعیرده حرکتی فعللرین چوخلوغو بتیمله مه لره اوستون گله بیلیر. گئرچکده ایکی بندین آراسیندا اؤنجه گتیردیییمیز کیمی (گوموش کمرلی… ) بتیمسل گلسه یدی آنلاتینین سورعتی آزالاردی. «یئریدی» آدلی باشقا بیر شعیرده ده همین فورما گؤزه چارپیر آما بتیم لمه لرین آرتماسی دا گؤرونور:
یئریدی
بیر گؤزل گئچدی قارشیدان،
ساللاندی یانا یئریدی،
کیپ – کیپ چاخدی،اوغرون باخدی،
اود سالدی جانا یئریدی.
اووچوتک بره ده دوردو،
قوشلارینین کمالین قوردو،
موژگانین سینه مه ووردو،
غمزه سی قانا یئریدی.
هانی بئله حوری قیلمان
ائیله سین دردیمه درمان؟
چشمین یاشی اولوب درمان
یاشیل باش سونا یئریدی.
جمالین بنزتدیم آیا
احسنت قدرت وئرن پایا
اندیریب سالمادی سایا
دوست مهریبانا یئریدی.
دئدیم “قیز گئتمه آماندی
علعسگر اودونا یاندی”
دئدی”قوجادی، پیراندی”
مرد و مردانه یئریدی. [11]
گؤردویونوز کیمی اولایلارین سایی بو شعیرده چوخ اولسا دا آنلاتی یئیین دئییل، “بو شعیری «دوشدو» شعیرییله توتوشدورساق بئیتلرین سایینین چوخ اولدوغو دا
آنلاتینین اوزانماسینی گؤستریر” بیر بند قیزین یئریمه سینه، بیر بند بیر بند قیزین دوروشونا، و ایکی بند بوتون بتیمله مه یه اختصاص تاپیپ. «یئریدی» فعلی تکجه بیر و سونونجو بندلرده اولای حساب اولونابیلیر. بورادا دا موضوع، آنلاتیجی بیر قیزی گؤرب سئومه سی و قیزین اوندان اوزاقلاشماسی آما شاعیر موضوعنو داها دا آچیقلاییب، “هانی بئله حوری قیلمان؟” کیمی جومله لر له آنلاتینین سورعتینی آزالدیبدیر. آنالاریمیز دئین و اوست – اوسته بوتون گلنکسل ناغیللاردا بیر تمل فورما وار: ایلک دییشمزلیک + دییشکنلیک + سون دییشمزلیک[12]. باشقا سؤزله اؤرنک اوچون “پیسپیسلی پوسته خانیم”ـین ناغیلیندا:
1. پیسپیسلی پوسته خانیم تک یاشاییر،
2. سیچانلا تانیشیر و
3. چتینلیکلر قورتولوب، “پیسپیسلی پوسته خانیم”ـی سودان چیخاردیبلار؛ ایندی بیرلیکده عادی یاشاییرلار.
بو نؤع ناغیللار سوندا ائشدنی یا دا اوخوجونو بیر جور راحاتلاییرلار. دویونلر آچیلیب، موشکول چوزولوب. بو شعیرلرده ده تحکیه دییشمزلییه یئتیشیر آما بو دییشمزلیک شیرین دئییل کی چوخ دا یانقیلیدیر. باشقا سؤزله دئسک حیکایه نین دییشمزلییی آنلاتیجی عجزییله آنلاتیلیر. بورادا دویون ایکی نفرین آیریلماسییلا آچیلیر، بیر – بیرلرینه یئتیشمه لرییله یوخ!
بو اوخوجودا آجیماق حیسسی یارادیر و بو آجی قورتولوش شعیره نیسگیللی بیر یؤن وئریر. بو فورما عاشیق علعسگرین شعیرلرینین نئچه سینده قوللانیلماقدادیر و بیر اوسلوب اؤزللییی کیمی تانینا بیلر.بو فورما اونجا اؤزلدیر کی عاشیق علعسگرین نباتی، عاشیق پری و شوری بخشاییش کیمی چاغداشلارینین شعیرینده یا نمونه سی یوخدور یا دا بو شکیلده دئییل.
اؤرنک اولاراق نباتی «گؤیچک – گویچک» آدلی شئعیرده بئله دئییر[13]:
گلدی بیر شوخ یئنه یانیما گؤیچک – گویچک
ووردو بیر تیغ – جفا جانیما گؤیچک – گویچک
بیرینجی بندده آـنین ب ـنین یانینا گلمه سییله بیر تحکیه باشلانیر اما گلن بندلرده آنلاتی قیریلیر و شاعیر بیر سیرا جومله لرله حالینی بیان ائدیر.باشقا بیر دئییشله بیر شئعیری باشلایاندان قورتارانادک سانکی هئچ زامان سووشماییب. بورادا زامان دئدییمیز حادثه نین زامانیدیر. آ، ب ـیه کاغیذ یازیب گئچن گون اوز وئرن حادثه دن سؤز آچسا سیرایلا، حادثه، سونرا یازماق و سونرا اوخوماق قاباغا گلیبلر. آـنین باشینا گلن حادثا بیر نفری گؤروب سئومه سی اولسا (علعسگرین شعرینده کی کیمی)، آنلاتینین سورعتینی بئله لا آراشدیرا بیلریک. مثلا بو ایکی نفرین گؤروسوب آیریلماسی بیر ساعت چکسه و آ اونو بیر صحیفه ده یازیب یئرلشدیرسه آنلاتینین سورعتی، او ایکی نفرین گؤروشوب آیریلماسی نئچه گون چکیب همین بیر صحیفه ده یئرلشدییی حالته گؤره آزدیر. بئله بیر شعیری اوخویاندا آنلاتینین چتین قاباغا گئتمه سینی آیدینجا دویا بیلیریک.
لاله روخسارین ائدیب خون – دیلیمدن گولگون
بویادی اللرینی قانیما گؤیچک – گویچک
اولو یا رب گؤره سن بیر گئجه اول والی – میصر
گله بو کولبه ی – احزانیما گؤیچک – گویچک
عاشیق علعسگر اؤزو ده همین موضوعنو آیری – آیری شعیرلرده باشقا طرزلرله گتیرمیشدیر. آؤرنک اوچون «گؤزل» آدلی شعیر ده باخماق و ایکی نفرین گؤزلرینین بیر – بیرینه ساتاشماسیندان سؤز گئدیر آما سؤزون سایاغی ائله دیر کی بیز الک دییشمزلییین پوزولماسینس گؤرمه ییریک. «باخیرسان» ائیلمی ایندیکی زامانی گؤستررک، بیر جور دورغونلوغو و حتی بیر ایشین یا صیفتین سورکلیلیینی گؤستریر:
نه باخیرسان پنجره دن
خومار گؤزون سوزن گؤزل!
سیرا – قوبلا آشنا اولوب
باغریم باشین ازن گؤزل.
اؤته یاندان شعیرده قونوشمانین اؤزونو گتیرمک بیزی آنلاتییا یاخینلادیب اوخوجونون تخییولونو گلیشدیره بیلیر[14]. بو شعیر اؤزو بیر قونوشمانین بیر بؤلومودور، بیز بورادا تکجه بیر نفرین (کی بو شعیرلرده آنلاتسجس اؤزودور) سسینی ائشیدیریک؛ مخاطبین بورادا حضورو یوخدور. آما «دوشدو» و «یئریدی» شعیرینده قونوشمانین ایکی باشیندا حاضیردیرلار. بو قونوشما باختی[15] دئین قونوشمادا یئرلشمه سه ده (قونوشمانین قیسالیغی و شعیر ایچینده گلمه مه سینه گؤره) شعیر بو بالاجا قونوشمادان اییجه یارارلانیب. بو قونوشما «دوشدو» شعیرینده لاپ چوخ اؤزونو گؤستریر. شاعیر اؤزسؤزونو اوچ نوع بیلدیره بیلردی:
1. اونا، اونون طبیب اولدوغونو و اؤزومون یارالی اولدوغومو دئدیم؛
2. اونا دئدیم طبیبدیر و من یارالییام
3.دئدیم سن طبیبسن من یارالییم
اوچونجو نمونه ده گلن سن قونوشمانی برکیدیبحادثه نی گؤزوموزون اؤنونده جانلاندیرا بیلیر. آما «یئریدی» شعیرینده شاعیر مخاطبین شاعیر مخاطبین سؤزونو اوچونجو میصراعدا مستقیم گتیرمک یئرینه اؤز دیلیندن تحکیه ائدیر[16]:
دئدیم “قیز گئتمه آماندی
علعسگر اودونا یاندی”
دئدی”قوجادی، پیراندی”
مرد و مردانه یئریدی.
هر حالدا عاشیق علعسگرین شعیرلرینده بو نؤع شئعیرین سایی چوخ اولماسا دا، علعسگری اوسلوب باخیمیندان چاغداشلاریندان آییریر. دئمک اولار بو صنعت اونون شعیرلرینین یاددا قالماسینین سببلریندن بیریدیر و حتی اولور کی تورک دیلینده نثرین و مکتوب ناغیلین بوش یئری، عرصه نی بئله شعیرلره آرتیق آچیق قویوبدور.
[1] Ağklisə
[2] Qavqaz
عاشیق علعسگر دیوانی و علاوه اولموش اثرلر، انستیتو شفاهی ادبیات شعبه سی، باکی، 1984[3]
تحکیه:narration
آنلاتئ: récit
حیکایه:histoire
تورکجه معادیللره باخین:
WWW.Ego.Edebiyat.metin tipleri.yard.Doç. Safiye Akdeniz.
[5] Amberto Eco
[6] Jean-Michel,Adam همان
عاشیق علعسگر دیوانی و علاوه اولموش اثرلر، ص12.[7]
[8] WWW.Ego.Edebiyat.metin tipleri.yard.Doç.Riza Filizok
حرکتی فعللرین سایماسی و اولایلارین سئچمه سی چوخلو دارتیشمالارا سبب اولوب و هله ده سینیرلاری [9] بللی – باشلی تانینماییبلار؛ باخ:
Adam,Jean_Michel,les Textes: types et prototype,Paris,Nathan,1992
عاشیق علعسگر دیوانی و علاوه اولموش اثرلر، ص47.[10]
[12] Adam,Jean_Michel,Revaza ,Françoise,L`Analyse des récits,seuil,1996
یازیچی بورادا دییشکنلییین رولونون اوستونده تاکید ائله یرک زامانین گئچمه سینی ناغیلین ائدیلمه سینه یئترلی قیزی گؤروب سئومه سییله باشلانیر.(narateurبیلمه ییر. بو شعیرلرده دییشکنلیک، آنلاتیجینین (
[13] İran Türk Ədəbiyatı Antoljisi III, Ali Kafkasyalı, 114
[14] Sarraute,Nathalie,ére du soupçon
[15] Baktine,Mikhail ,Esthetique et Théorie du Roman,Paris,Gallimard,1978
16 ایلک دفعه ارسطو،بوطیقادا بیر اثرین تازادان خلق ائله مه سی (Diégésis ) و اونون اؤزونو گؤسترمک (Mimésis) یا حاکات آراسیندا تفاووت قویدو و بو اصل ییرمینجی یوز ایللیکده تحکیه نظریه سینین اساسی اولدو.
باخ: ایرناردیما، مکاریک،دانشنامه نظریه های ادبی معاصر، روایت شناسی، ترجمه ی مهران مهاجر، نشر اگه.
